„I think the greatest adversity that we have created for ourself is this idea of normalcy! Who is normal? There is no normal. There is common, there is typical, there is no normal. And would you want to meet that poor beige person if they existed?"

Aimee Mullins  



Meðaltal eða vinsældir gefa aðeins hugmynd um stefnu ómeðvitaðrar hjarðhegðunar mannsins. En þegar kemur að því að ákveða rétt eða rangt, ef við gefum okkur að það sé hægt, þá finnst það hvorki í meðaltalinu né vinsældum.

Rétt og rangt hlýtur að ákvarðast aðeins af því hvað gengur upp og hvað ekki í samfélagi manna. Hvenær brjótum við á réttindum næstu manneskju og hvenær ekki. Okkar réttindi hljóta að enda þar sem við förum að skaða aðra því annars þurfum við að samþykkja að það séu réttindi annarra að skaða okkur.

Eitt af því sem við gerum til að réttlæta sjálf okkur og ranggjörðir er að miða okkur við normið. En með þessu sama normi tökum við frá okkur sjálfum, og öðrum,  óteljandi lífvænlegra tækifæra til að bæta tilveruna. Einhvern tímann var það normal að halda þræla. Einhvern tímann var það normal að konur hefðu ekki kosningarétt. Einhvern tímann var það normal að telja að jörðin væri flöt pönnukaka.

Það eru stöku orð í tungumálinu sem hvarflar að mér að geri okkur meira ógagn heldur en gagn. Þau eru í rauninni orðskrípi yfir ímyndaða eða loftkennda hluti sem hafa ekkert raunverulegt verðmæti. Ég gæti allt eins beðið ykkur um að hoftast með springinn eins og að nota orð eins og normal.

Normal er ekki til. Orsök og afleiðingar eru hins vegar mjög áþreifanleg fyrirbæri. Ef ég hugsa ekki um heilsuna þá gerist eitthvað áþreifanlegt sem ég þarf að takast á við fyrr eða síðar. Spurningin um það hvort ég sé normal eða ekki vegna þess hvernig ég hugsa um heilsuna býr hins vegar aðeins til óáþreifanlega vanlíðan sem ég get hlaupið undan allt mitt líf án þess að átta mig nokkurn tímann á því undan hverju ég er að flýja.

Það er í eðli okkar að leita svara. Það er bara grundvallaratriði þar sem lífsafkoma okkar veltur á því að við getum leyst úr þeim vanda sem kemur upp. Það sem við hins vegar erum alltaf að misreikna okkur með er hroki okkar þegar kemur að greind okkar. Vegna hæfileika okkar til að safna upplýsingum og vinna úr þeim þá teljum við okkur vera gáfuð. Þessa ranghugmynd notum við svo til að komast að allra handa misgáfulegum niðurstöðum oft á tíðum fáranlega uppblásnum og kjánalegum.

Staðreyndin er hins vegar sú að við erum almennt óhemju léleg í hvers konar hugarleikfimi. Við höfum ákveðna eiginleika sem gætu nýst okkur á stórkostlegan hátt til mikilla afreka en í sjálfsánægju okkar yfir því að hafa þessa eiginlega þá vöðum við fram úr sjálfum okkur aftur og aftur án þess að stoppa til að átta okkur almennilega á því til að byrja með hvernig þessir eiginleikar geta skapað raunverulega greind sem eitthvert verðmæti yrði í.

Hugurinn er flókið fyrirbæri sem hægt er að forrita á svipaðan hátt og tölvu. En forritunin er okkur ekki alltaf ljós og þrátt fyrir að við getum notað hugann til að reikna hvað tveir plús tveir eru mikið þá getum við ekki sagt fyrir um það hvernig við myndum bregðast við ef einhver myndi misþyrma barninu okkar eða ef við lentum í miðju vopnaðrar ránstilraunar.

Þó við teldum okkur geta hugsað fyrirfram hvernig við myndum bregðast við þá erum við oft á tíðum algerlega ófær um að sækja þær tilfinningar eða líkamlegu viðbrögð sem myndu koma upp í okkur í raun við aðstæður sem ógna tilverurétti okkar sjálfra eða okkar nánustu. Viðbrögð sem reynslan sýnir að hafi óneitanlega áhrif á hugsun okkar á meðan við erum ómeðvituð um þetta samspil hugar og viðbragða líkamans/tilfinninga.

Ég hef í nokkur skipti framkvæmt einfalda brellu með höndunum þar sem fólk átti að fylgja eftir hreyfingum mínum og fá sömu útkomu og ég í lokin. Án þess að fela nokkuð og án þess að æfa mig nokkuð fyrir brelluna þá hefur hún alltaf virkað fullkomlega þannig að enginn nær að fylgja mér eftir til enda eða átta sig á því hvar það var afvegaleitt. Reyndi ég þetta í eitt skiptið við hóp mikilla efasemda- og rökhyggjumanna en fékk sömu útkomu og annars staðar. Við erum einfaldlega forrituð af umhverfinu og uppeldinu til að bregðast ómeðvitað við ótrúlega mörgu, jafnvel þó við setjum okkur í stellingar til að vera á verði og gera allt meðvitað.

Litbrigði lífsins eru svo mörg. Það er svo langur vegur orðinn frá því að við vorum aðeins einföld fyrirsjáanleg lífsform. Stærsti vandinn í dag er sá að við felum okkur fyrir sjálfum okkur. Við grípum í hálmstrá og drögum rangar ályktanir. Við skoðum oftar en ekki hlutina frá okkar hugmynd um aðstæður allra í stað raunverulegrar innsýnar í aðstæður með tilliti til allra þátta. Við viljum vera gáfuð en við erum ekki tilbúin til að hafa fyrir því, því egóið okkar segir okkur að við séum ekkert ef við höfum ekki fæðst gáfuð eða með færnina til rökhugsunar. Við vitum það öll að börn eru ekki sérlega gáfuð þegar þau fæðast, en ótrúlega margir virðast ekki vita það að við þurfum að rækta og laða fram hinar eiginlegu gáfur úr eiginleikunum sem við fæðumst með til að þróa með okkur greind. Gáfur koma ekki af sjálfu sér. Við notum því tilfinningar til að réttlæta ranggjörðir, því það er okkur tamt frá því úr barnæsku þegar við höfðum ekki lært að nýta okkur greind okkar. Í ofanálag notum við svo eiginhagsmunarök þar sem hugræn samviskurök ættu að vera því við búum jú í samfélagi manna.

Samviska er nefnilega jafn magnað orð og normal er skrítið. Viska sem við náum með því að leggja saman þarfir allra og reynslu, sam-viska. Normal hins vegar útleggst á því ylhýra sem eðlilegt. Eðli-legt dettur manni fyrst í hug að vísi til eðlis mannsins og þannig sé það eðlilegt/normal sem býr í eðli mannsins. En eðlið er aðeins afleiðing marg milljóna ára þróunnar lífs, efnis og umhverfis. Það verður okkur eðli-legt sem við endurtökum nógu oft. Það hefur ekkert með það að gera hvort eitthvað er rétt eða ekki.

Ég veit ekki með þig, en ég er ekki normal frekar en Aimee sem sagði mér í dag frá lífi sínu sem „fatlaður einstaklingur" í gegnum TED fyrirlestur. Kíktu endilega á fyrirlesturinn. Hvaða augum sérð þú þær hindranir sem verða á vegi þínum?

Hvaðan kemur vonin?

Halldór Elías gaf mér einstaka innsýn í það í dag:

"Maya hjálpaði mér að sjá meira en það sem er augljóst. Hann hjálpaði mér að sjá hvað það merkir að þjóna náunga okkar. Hann var nefnilega með okkur í Jacmel þegar jarðskjálftinn reið yfir. Í fjóra daga einbeitti hann sér að því að halda okkur gangandi, ásamt félaga sínum, Verbo. Maya leiddi okkur í gegnum svarta myrkur í Jacmel nokkrum klukkustundum eftir jarðskjálftann, fyrst að heimavistarskólanum sem hreyfingin sem hann starfar með rekur og síðar, þegar fréttir komu um að SÞ hefðu sett upp neyðarsvæði við flugbrautina, hjálpaði hann okkur þangað. Hann svaf með okkur á flugbrautinni, dvaldi með okkur á hótelinu sem SÞ útveguðu og hjálpaði okkur að sjá og skilja hvað var í gangi.

Ég spurði hann nokkrum sinnum um fjölskyldu hans, ég vissi að hann hafði áhyggjur. Hann sagði mér einfaldlega að þetta væri erfitt, en hann gæti ekkert gert fyrir þau. Hann kæmist ekki til Port au Prince og það væri engar fréttir að hafa. Á hinn bóginn gæti hann hjálpað okkur að komast burt heil á húfi og það hygðist hann gera. Ef kona hans og dóttir væru látnar, gæti hann ekkert gert í því og ef þær væru á lífi hefðu þær tengsl sem myndu getað hjálpað þeim. Það er erfitt að skrifa hvernig vonin í rödd hans skein í gegnum orðin, meira að segja orðið erfitt fól í sér von. Ég hugsaði að þetta gæti ég aldrei skilið."

Þegar ég hef ekki stjórn á einhverjum aðstæðum eða hef ekki vald til að breyta einhverju sama hversu heitt ég óska mér þess eða sama hversu mikið það ógnar mér, þá veit ég þó að ég get losað sjálfa mig við valkvæma blindu og rétt öðrum hjálparhönd þar sem það er í valdi mínu en ekki endilega bein eða augljós skylda mín.

Og þannig treyst á það að úr því ég er til í að sjá neyð þess sem ég hef vald til að hjálpa, að einhver þarna úti rétti mér hjálparhönd þar sem ég er varnalaus, tilbaka.

To be or not to be - that is the question:
Whether 'tis nobler in the mind to suffer
The slings and arrows of outrageous fortune,
Or to take arms against a sea of troubles
 And, by opposing, end them. To die, to sleep
 No more - and by a sleep to say we end
 The heartache and the thousand natural shocks
That flesh is heir to - 'tis a consummation
Devoutly to be wished. To die, to sleep
To sleep, perchance to dream. Ay, there's the rub,
 For in that sleep of death what dreams may come ,
When we have shuffled off this mortal coil,
 Must give us pause. There's the respect
That makes calamity of so long life.
For who would bear the whips and scorns of time,
Th' oppressor's wrong, the proud man's contumely,
The pangs of despised love, the law's delay,
The insolence of office, and the spurns
That patient merit of th' unworthy takes,
When he himself might his quietus make
With a bare bodkin? Who would fardels bear,
To grunt and sweat under a weary life,
But that the dread of something after death,
 The undiscovered country from whose bourn
No traveler returns, puzzles the will
And makes us rather bear those ills we have
Than fly to others that we know not of?
 Thus conscience does make cowards of us all,
And thus the native hue of resolution
Is sicklied o'er with the pale cast of thought,
 And enterprises of great pitch and moment
With this regard their currents turn awry,
 And lose the name of action.-Soft you now!
The fair Ophelia! Nymph, in thy orisons
Be all my sins remembered.

Úr Hamlet eftir William Shakespeare



Albert Einstein reyndi einhvern tímann að svara spurningunni:

"I must be willing to give up what I am in order to become what I will be."

Eina skoðunin sem við munum eiga sameiginlega með öllum öðrum af mannkyninu burtséð frá aldri, kyni, trú, félagslegri stöðu, uppruna eða pólitískri blindu er sú, að innst inni höldum við öll að við séum miklu betri bílstjórar en meðalmaðurinn.

En það er reyndar bara mitt mat.

George Carlin vildi sjá örlítið meiri líkindi með okkur öllum sama hvað öllu peningaþrasi líður:

Orð eru bara orð. Ekkert minna og ekkert meira.

Á meðan einn býr til merkingu orðs misnotar sá næsti merkinguna þannig að orðið missir aftur vægi sitt.


"Ég elska þig" getur þannig bæði verið sagt til að færa í orð einlæga og áþreifanlega umhyggju fyrir annarri manneskju eða verið nýtt til að byggja upp falskt traust - einmitt vegna þess að það hefur verið notað við fyrri aðstæðurnar.

Hver er galdurinn til að greina á milli?

Svokölluð hjarðhugsun hefur verið stúderuð töluvert þar sem þess eru dæmi í sögunni að slíkt geti haft vægast sagt mjög dramatísk og neikvæð áhrif. Hugsunarlaus fylgni við hugmyndarfræði, trúarbrögð eða hvers konar stefnu getur farið algerlega úr böndunum ef ákveðin skilyrði eru til staðar til að ýta undir mögnun slíks fyrirbæris.

Ef þú vilt skapa umhverfi fyrir múgsefjun þá geturðu lesið þér til um hvað þú þarft til þess. Að gefa fyrirmæli um að neikvæðni yrði ekki liðin á þjóðfundinum sem er nýafstaðinn grefur eiginlega undan öllum væntingum sem ég hafði um þetta framtak. Eitt sterkasta einkennið sem er til staðar þar sem hjarðhugsun þrífst er að fólk er kúgað til samstöðu.

Ef lagt er af stað með hugsanalöggu strax í upphafi þá mun ekkert nýtt koma út úr svona fundi, sama hversu sterkar hugsjónir er lagt af stað með eða góðar fyrirætlanir. Við erum nýbúin að fara í gegnum tímabil þar sem umhverfið ýtti mjög eindregið undir hjarðhugsun. Neikvæðni var ekki liðin.

Það er hægt að snúa dæminu við, en það verður ekki gert með jákvæðnina að vopni. Þ.e. jákvæðnina eins og sumir selja hana. Fyrir sumum snýst jákvæðni um það eitt að vera ekki neikvæður og of margir halda að réttmæt gagnrýni sé alltaf neikvæðni. Það er mjög brengluð uppskrift af jákvæðni. Jákvæðni er einskis virði ef við búum ekki við nægt öryggi til að þora að tjá skoðanir okkar og ef við höfum ekki kjark til að taka inn óþægilegan sannleika frá öðrum sem jafnvel getur skapað okkur óþægindi í upphafi. Sannleikurinn hlýtur alltaf að gera okkur sterkari til lengri tíma litið.

Mjög sterkt einkenni þeirra sem eiga erfitt með að læra af mistökum fortíðar er hins vegar að finna alltaf sök hjá einhverjum öðrum til að forðast þær breytingar sem nauðsynlegar eru. Sami hringurinn er dansaður hring eftir hring en alltaf skal það vera einhverjum öðrum um að kenna því viðkomandi er sjálfur svo gríðarlega jákvæður!

Jákvæðni snýst um það að viðurkenna að glasið er aðeins hálffullt og hugsa upp leiðir til að fylla það enn frekar. Jákvæðni snýst ekki um það að sjá glasið hálffullt og mega ekki hafa orð á því þar sem hálffullt glas er á sama tíma hálftómt.

Nú var ég ekki á fundinum og get því ekki dæmt enn um það í hverju það fólst að "neikvæðni væri bönnuð". Ég er eiginlega að vonast til að þessi skipun hafi í raun átt að vera "hugsum í lausnum í stað þess að kvarta bara". Spurning hvort það hafi hins vegar komist til skila.

Í þeirri taugatrekktu veröld sem við lifum í eigum við það til að grípa til frasans "Það er bara þannig". Áreitið sem við búum við er svo gífurlegt á stundum að oftar en ekki erum við sett í þá stöðu að þurfa að taka ákvörðun um eitthvað eða taka afstöðu til einhvers án þess að hafa forsendur til að geta gert það af einhverju viti.

Í gær fékk ég ágætt sjónarhorn á þetta fyrirbrigði sem mig langar til að deila með ykkur:

Gerð var tilraun þar sem sex apar voru settir saman í búr. Í búrinu var stigi sem þeir höfðu ekki nokkra ástæðu til að óttast. Þegar fyrsti apinn reyndi að fara upp stigann var hins vegar ísköldu vatni sprautað inn í búrið. Þegar aðrir innan búrsins reyndu hið sama þá endurtók það sama sig aftur og aftur, þeir fengu kalda vatnsgusu á sig. Því leið ekki á löngu að þeir áttuðu sig á því að ef þeir bara létu stigann í friði þá yrði ekki sprautað á þá.

En svo er gerð breyting í búrinu. Einum apa er skipt út fyrir nýjan apa sem hefur ekki lært inn á þessar reglur. Hann hefur auðvitað ekki nokkra ástæðu til að óttast stigann frekar en hinir í fyrstu, þannig að ekki líður á löngu þar til hann ákveður að kanna hann. En þá bregðast hinir aparnir fimm strax við, ráðast á hann og sýna með látbragði að það sé ekki ásættanlegt að fara upp stigann þannig að hann tekur upp þeirra hræðslu við að nálgast stigann. Engu köldu vatni er hins vegar sprautað inn eftir að nýji apinn kemur í hópinn, þannig að hann tengir stigann aðeins við ótta hinna og ekkert annað.

Svo er næstu öpum skipt út einum af öðrum þar til enginn af upprunalegu öpunum sex er eftir. Þrátt fyrir það stendur sú innræting að upp stigann má alls ekki fara. Enginn í þessum seinni umgangi af öpum hefur nokkra ástæðu til að forðast þennan saklausa hlut sem stiginn er þeim aðra en óttann frá samfélaginu sem þeir voru teknir inn í.

Ég upplifi kröfurnar í samfélaginu sem við höfum skapað okkur í sameiningu stundum töluvert eins og óttann sem seinni umgangurinn í búrinu hlýtur að upplifa. Það er svo margt sem manni virðist algerlega glórulaust en það virðist vera þegjandi samkomulag um það að una við það. Því við erum öll að keppast við það að meðbræður okkar ráðist ekki á okkur.

Ég man ekki eftir því að hafa heyrt af þessu fyrirbæri, Encarta fyrr en í dag.  Hins vegar kom Wikipedia mjög fljótt upp í hugann á mér sem tæki til að fræðast um fyrirbærið.  Sem í sjálfu sér segir ekki mikið annað en mína persónulegu sögu af þessu, en mér fannst hún þó við hæfi sem inngangur að eftirfarandi fyrirlestri sem ég horfði á í dag.




Ég held að þetta sé nauðsynlegt innlegg í umræðuna á þessum peninga-krepputímum.

Síðustu nótt eyddi ég í skrif og það engin venjuleg skrif.

Ég var boðin í heimsókn til Hrafns Jökulssonar sem hafði sett upp einhvers konar ritgerðar samkeppni á milli mín, Hallgríms Helgasonar og Arnalds Indriðasonar.

Þetta var æsispennandi verkefni og ég lagði mig alla fram við skrifin sem við sátum næturlangt við.

Ég vildi mjög gjarnan segja ykkur frá því hvert okkar var flinkast að mati Hrafns þegar upp var staðið.

En ég fékk víst ekki að dreyma svo lengi.